Vinyl of cd: wat kies je waarvoor?

Een kant van een lp duurt achttien tot tweeëntwintig minuten. Daarna moet je opstaan. Dat ene feit verklaart het grootste deel van het verschil tussen de twee formaten, want het betekent dat een plaat je ongeveer elk half uur terugroept naar de kamer waar hij staat.

Vinyl kost je bovendien een paar handelingen per keer: hoes pakken, plaat eruit, stof eraf, naald zakken. Voor veel mensen is dat precies de aantrekkingskracht. Het maakt van luisteren iets wat je doet in plaats van iets wat aan staat, en je klikt niet halverwege door naar iets anders.

Een cd doet het omgekeerde. Hij start meteen, speelt tot tachtig minuten door en vraagt niets van je tussendoor. Voor de auto, voor het koken, voor lange sessies en voor muziek die je van begin tot eind wilt horen zonder onderbreking, is dat geen compromis maar precies de goede eigenschap.

Op papier niet. Een cd heeft meer dynamisch bereik dan een plaat, geen ruis van het oppervlak, geen tikken, geen vervorming die toeneemt naar het einde van de kant toe, en de laatste minuut klinkt precies zo goed als de eerste. Bij een plaat lopen de groeven aan het einde dichter op elkaar en heeft de naald het zwaarder, en dat is hoorbaar.

En toch klinkt een plaat in de praktijk regelmatig beter, om een reden die niets met het formaat te maken heeft. Vanaf de jaren negentig zijn cd-uitgaven steeds luider gemastered, waarbij het verschil tussen zacht en hard werd weggedrukt om op de radio en in de winkel op te vallen. Een plaat kan die behandeling fysiek niet aan, dus voor vinyl wordt vaak een andere, rustiger master gebruikt. Wat je dan hoort is niet het vinyl, maar een betere versie van dezelfde opname.

Daar volgt een praktische regel uit: vergelijk uitgaven, niet formaten. Een zorgvuldige cd-uitgave uit 1987 verslaat een haastige heruitgave op 180 gram, en andersom net zo goed. Wat er op de hoes staat over gewicht of kleur zegt hier niets over; dat staat uitgelegd in de gids over vinyl cadeau geven, waar dezelfde termen langskomen.

Een nieuwe lp kost doorgaans 25 tot 35 euro, een nieuwe cd van hetzelfde album 10 tot 20. Tweedehands loopt dat verschil verder uiteen: op markten en in kringloopwinkels liggen cd's voor een paar euro, terwijl gezochte platen juist duurder zijn geworden. Voor hetzelfde geld koop je dus drie tot tien keer zoveel muziek op cd.

De apparatuur telt mee. Een bruikbare platenspeler met een fatsoenlijk element, een phono-voorversterker en speakers is een investering van een paar honderd euro voordat er iets klinkt. Een cd-speler koop je tweedehands voor enkele tientjes, en veel mensen hebben al iets in huis dat cd's draait.

Dat maakt het verschil groter dan één aankoop laat zien. Wie per maand een album koopt, geeft op vinyl ruim driehonderd euro per jaar uit en op cd tussen de honderd en tweehonderd, met dezelfde muziek in de kast.

Honderd platen zijn ongeveer een meter plank, 33 centimeter diep, en wegen ruim twintig kilo. Honderd cd's in jewelcases zijn ook ongeveer een meter plank, maar dan 15 centimeter diep en een paar kilo. Dat verschil in diepte is de reden dat platen om een aparte kast vragen en cd's in vrijwel elke boekenkast passen; welke kast dat wel kan, staat in de gids over een platenkast kopen.

Het gewicht wordt pas echt zichtbaar bij een verhuizing. Duizend platen zijn ruim tweehonderd kilo in dozen die je niet alleen tilt, en ze moeten rechtop blijven staan of ze komen krom aan. Duizend cd's passen in een handvol dozen die je met één hand draagt.

Voor kleine woningen is dat geen detail maar de hele afweging. Een collectie die past, groeit door; een collectie die niet past, verhuist naar zolder en wordt niet meer gedraaid.

Een plaat slijt bij elke beurt een beetje, en hoe snel hangt af van de naald en van hoe schoon de groef is. Een versleten naald schraapt de groefwand en die schade is blijvend, wat de belangrijkste reden is om hem op tijd te vervangen; wanneer dat is, staat in de gids over de naald vervangen. Goed behandeld gaat een plaat decennia mee, en een plaat uit 1970 speelt vandaag nog.

Een cd slijt niet van het afspelen: er raakt niets het oppervlak. Wat een cd wel kan overkomen, is een barst bij het gaatje in het midden door te hard uit het doosje wrikken, en bij sommige persingen uit de jaren tachtig een aantasting van de reflecterende laag. Dat laatste herken je aan kleine speldenprikjes licht als je de schijf tegen een lamp houdt.

Netto ontlopen ze elkaar niet veel: beide formaten gaan langer mee dan de apparatuur die ze afspeelt, mits je ze uit de zon en uit de warmte houdt.

De nuttigste vraag is niet welk formaat beter is, maar wat je met dit ene album wilt doen. Een album dat je van begin tot eind wilt ondergaan en waar je voor gaat zitten, is een plaat. Catalogusmuziek, alles wat je op de achtergrond draait en alles wat je vaak wilt kunnen pakken, is een cd.

Er zijn twee soorten muziek waarbij het formaat zelf de doorslag geeft. Klassiek en lange elektronische stukken worden op vinyl doorsneden door de kantwissel, en een symfonie die halverwege een deel omgedraaid moet worden, verliest meer dan hij op welk formaat dan ook wint. Boxsets en complete catalogi zijn de tweede: op cd kost een verzamelde uitgave een fractie en staat hij in twintig centimeter plank.

Twijfel je bij een titel, bedenk dan waar je hem voor wilt gebruiken. Een luisteravond, een reis, een cadeau. Dat antwoord helpt meestal verder dan een forumdiscussie over welk formaat beter zou zijn.

Je collectie hoeft niet consequent te zijn, en de meeste collecties die nog groeien zijn dat ook niet. Nieuwe releases op cd en favorieten op vinyl is een werkbare regel. Alleen platen bewaren die je van begin tot eind wilt draaien, ook.

Zodra je zo'n regel voor jezelf hebt, koop je minder op een impuls en luister je vaker naar wat er al staat. Dat is het echte voordeel: niet dat de regel klopt, maar dat hij het kiezen in de winkel van je overneemt.

Houd de twee formaten fysiek gescheiden, al was het maar omdat ze verschillende diepte vragen. Hoe je de platen daarbinnen ordent zonder dat het werk wordt, staat in de gids over je platencollectie ordenen.

Begin met cd's als je vooral muziek wilt. Je bouwt voor honderd euro een basis op waar je maanden mee vooruit kunt, je ontdekt welke albums je daadwerkelijk terugpakt, en je hebt geen keten nodig die eerst goed moet staan.

Begin met vinyl als je vooral het luisteren wilt: de handeling, het formaat, de avond die om een kant heen is gebouwd. Reken dan wel op de apparatuur, de ruimte en de zorg die erbij horen, want een plaat zonder fatsoenlijke speler is de duurste manier om slecht te luisteren.

En wie het niet weet: koop het volgende album dat je wilt hebben op cd, en het album waar je het meest naar uitkijkt op vinyl. Na tien aankopen weet je welke stapel je vaker pakt, en dat is een beter antwoord dan iedere gids kan geven.