Speakers plaatsen in een kleine kamer: eerst schuiven, dan kopen

Wie speakers wil plaatsen in een kleine kamer, begint vaak met het idee dat het nooit goed gaat klinken. Dat klopt niet. Een kleine kamer heeft een paar echte nadelen, vooral in de bas, maar ook een groot voordeel: je zit dicht bij de speakers. Hoe dichterbij je zit, hoe meer je de speaker hoort en hoe minder de kamer. Een paar boekenplankspeakers op anderhalve tot twee meter van je oren kan in een kamer van drie bij vier meter preciezer klinken dan dezelfde set in een grote, lege woonkamer.

Wat in een kleine kamer misgaat, is bijna altijd de plaatsing, niet de speaker. De speakers staan in de hoek omdat daar ruimte was, op de kast omdat daar een stopcontact zit, en de bank staat met de rug tegen de muur omdat dat in elke woonkamer zo staat. Ieder van die drie keuzes kost geluid, en geen van drie kost geld om te veranderen.

Deze gids gaat over die plaatsing: afstand tot de muur, de hoogte van de tweeter, de driehoek tussen jou en de speakers, en de plek van de bank. Welke speakers bij een kleine kamer passen, staat in de gids over speakers kiezen voor een Nederlandse woonkamer. Hier gaan we uit van de speakers die er al staan.

De hoek is de slechtste plek in de kamer. Elke muur dicht achter of naast een speaker kaatst de lage tonen terug en versterkt ze, en in een hoek gebeurt dat door twee muren tegelijk, plus de vloer. Het resultaat is bas die vet, traag en onduidelijk klinkt, waarbij sommige tonen dreunen en andere wegvallen. Hoe goed de speaker ook is, in de hoek klinkt hij als een goedkopere.

Begin daarom met de speakers dertig tot vijftig centimeter van de achterwand, en minstens even ver van de zijmuur. In een smalle kamer lukt dat niet altijd aan beide kanten. Zorg dan in elk geval dat de afstand tot de zijmuur links en rechts ongeveer gelijk is, zodat de bas aan beide kanten hetzelfde doet. Staat de ene speaker naast een muur en de andere naast een open deur, dan klinkt de ene kant voller dan de andere en schuift het geluid naar die kant.

Kijk ook aan de achterkant van de speaker. Een speaker met een gat in de achterwand, een basreflexpoort, blaast lucht naar achteren en reageert sterker op de muur dan een speaker met de poort aan de voorkant of zonder poort. Bij veel van die speakers zit een schuimrubberen plug in de doos om de poort af te sluiten. Staat de speaker noodgedwongen dicht bij de muur en dreunt het, probeer die plug dan: je levert een beetje diepe bas in en krijgt strakkere bas terug.

Daarna is de afstand tot de muur de knop waarmee je de bas regelt. Schuif per keer tien centimeter en luister telkens naar dezelfde plaat. Dichter bij de muur wordt de bas voller, verder weg strakker en lichter. Ergens daartussen zit het punt waar de basloop van een nummer gelijkmatig klinkt, zonder tonen die opspringen.

De tweeter is de kleine luidspreker bovenin de kast, en die bepaalt hoe helder en precies het geluid is. Hoge tonen gaan veel gerichter de kamer in dan lage. Wijst de tweeter naar je borst, je knieën of over je hoofd heen, dan hoor je een doffer geluid dan de speaker kan maken. De regel is daarom eenvoudig: de tweeter hoort op de hoogte van je oren als je zit, voor de meeste stoelen en banken zo'n negentig tot honderdtien centimeter boven de vloer.

Een boekenplankspeaker op de vloer, laag op een tv-meubel of hoog op een boekenkast mist dat punt ruim. Op de vloer hoor je vooral bas en de reflectie van de vloer, op een hoge kast klinkt het dun en lijkt de muziek van boven te komen. Een stand van zestig tot zeventig centimeter brengt de meeste boekenplankspeakers op de goede hoogte, en het is meteen de manier om ze los van de muur en uit de hoek te krijgen. Een stand hoeft niet duur te zijn, maar wel zwaar en stevig: een speaker die op een wankele voet meebeweegt, klinkt onrustig.

Is er geen plek voor stands en moeten de speakers op een kast of dressoir, dan zijn er twee dingen die helpen. Zet de voorkant van de speaker gelijk met de voorrand van de kast, zodat het blad niet als spiegel voor de tweeter werkt. En kantel de speaker iets naar je oren als hij lager staat dan oorhoogte. Daar zijn kleine kantelbare standaards en schuimpads voor, die de speaker meteen ook loskoppelen van het blad, zodat de kast minder meetrilt. Ze maken van een dressoir geen stand, maar ze verhelpen het grootste probleem van de plek waar de speaker toch al moest staan.

De afstand tussen de twee speakers hoort ongeveer gelijk te zijn aan de afstand van elke speaker tot je hoofd. Dan vormen jij en de speakers een gelijkzijdige driehoek, en daar zit het stereobeeld: de zanger in het midden, de instrumenten links en rechts ervan, ook waar geen speaker staat. In een kleine kamer is die driehoek gewoon kleiner. Anderhalve meter aan elke kant is geen noodoplossing; op die afstand hoor je meer van de speaker en minder van de muren.

Draai de speakers daarna een klein beetje naar binnen, zodat ze net op of net naast je oren wijzen. Hoeveel precies, verschilt per speaker en per kamer. Een eenvoudige controle is een opname met een stem die zuiver in het midden staat. Klinkt die stem alsof hij tussen de speakers in zweeft, dan klopt het. Komt hij uit één speaker, zit je niet in het midden of staat een speaker verder weg dan de andere. Meet het na met een meetlint, want het oog vergist zich al snel twintig centimeter.

Lukt een gelijkzijdige driehoek niet omdat de muur te smal is of er een raam zit, zet de speakers dan dichter bij elkaar in plaats van verder uit elkaar. Te ver uit elkaar geeft een gat in het midden, waar de zanger ineens van ver lijkt te komen. Iets te dicht bij elkaar maakt het beeld alleen wat smaller, en dat hoor je veel minder snel.

Het duurste advies in deze gids is gratis: verzet de bank. In bijna elke Nederlandse woonkamer staat de bank met de rugleuning tegen de muur. Voor een luisterplek is dat de lastigste plek, om dezelfde reden als de hoek voor een speaker. Vlak voor een muur stapelt de bas zich op, en je hoofd zit precies in die opstapeling. De muziek klinkt dan zwaar en onduidelijk, en je zet hem zachter terwijl het eigenlijk de plek is.

Trek de bank dertig tot vijftig centimeter van de muur af, of zet hem een stuk naar voren in de kamer, en luister opnieuw. Vaak is dat de grootste verbetering die je in een kleine kamer kunt maken. De ruimte achter de bank hoeft niet leeg te blijven: een lage kast of een plant past er prima, zolang je hoofd niet meer tegen de muur rust.

Ga ook niet precies in het midden van de kamer zitten, gemeten van de speakerwand naar de achterwand. Op dat punt doven sommige lage tonen elkaar uit, en dan valt de bas weg terwijl de speakers hem wel spelen. Een bruikbaar beginpunt is zo'n veertig procent van de kamerlengte, gemeten vanaf de muur achter je of vanaf de muur achter de speakers. Schuif van daaruit in stappen van tien centimeter, met een nummer met een gelijkmatige baslijn, tot geen enkele toon nog opvalt.

Wordt het geen echte luisterplek omdat de kamer ook woonkamer moet blijven, dan is dat geen probleem. Kies de plek waar je meestal zit en richt de driehoek daarop. Hoe je zo'n plek inricht met een stoel, een lamp en een blad voor de speler, staat in de gids over een luisterhoek inrichten.

Behalve de bas heeft een kleine kamer last van reflecties: het geluid dat via de zijmuur, het raam of de vloer net iets later bij je aankomt dan het geluid uit de speaker. Een beetje daarvan maakt het geluid levendig. Veel ervan, in een kamer met kale muren, een grote ruit en een laminaatvloer, maakt het hard en vermoeiend, vooral als het volume omhoog gaat.

De plekken die het meest uitmaken, vind je met een spiegel. Ga op je luisterplek zitten en laat iemand een spiegel plat tegen de zijmuur houden en langs de muur schuiven. Waar je vanaf je stoel de speaker in de spiegel ziet, kaatst het geluid naar je toe. Daar doet iets zachts het meeste werk: een gordijn, een volle boekenkast, een wandkleed. Op de vloer tussen jou en de speakers doet een kleed hetzelfde voor de reflectie via de vloer.

Verwacht van stof geen wonderen in de bas. Gordijnen, kussens en kleden dempen hoge en middentonen, niet de lage tonen die dreunen. Bas los je op met afstand: tot de muur, tot de hoek en tot de muur achter je. Wat je aan zachte spullen in huis hebt, is genoeg voor de reflecties; speciale akoestische panelen zijn in een woonkamer zelden nodig.

Staan de speakers en de platenspeler op hetzelfde dressoir, dan trilt het blad mee met de bas, en de platenspeler vangt die trilling op. De naald leest dan niet alleen de groef, maar ook de kast. Bij een laag volume hoor je dat als een vagere bas, bij een hoger volume als een dreunende rondzingtoon die aanzwelt tot je de naald optilt. Zet de speakers dus op stands of een ander meubel dan de speler, of koppel ze in elk geval los met pads. Waarom de ondergrond van de speler zelf ertoe doet, lees je in de gids over een platenspeler kopen.

Een volle platenkast is een stevig meubel, maar geen goede speakerstand: het blad is meestal te laag voor de tweeter, en een speaker op de kast trilt mee met alles wat erin staat. Kunnen de speakers echt nergens anders, zet ze dan zo ver mogelijk van de speler, aan de buitenrand van het blad, op pads.

Kabels zijn in een kleine kamer vaak de reden dat een speaker op een slechte plek blijft staan: het snoer is net te kort. Een langere speakerkabel kost weinig en is geen concessie aan het geluid op de afstanden in een woonkamer. Hoe de rest van de opstelling op elkaar aansluit, staat in de gids over je platenspeler aansluiten.

Werk van groot naar klein en verander telkens één ding. Eerst de speakers uit de hoek en van de muur. Dan de hoogte, zodat de tweeters op oorhoogte staan. Dan de driehoek en de draaiing naar binnen. Dan de bank van de muur en de luisterplek uit het midden van de kamer. Pas daarna de reflecties, met wat je al in huis hebt. Gebruik bij elke stap dezelfde twee of drie nummers die je goed kent: een rustige stem, een nummer met een gelijkmatige baslijn en een volle opname.

Wat je daarna nog mist, is meestal hoogte of stevigheid, en dat is het moment om iets te kopen: stands als de speakers op een kast te laag staan, of kantelbare pads als een kast echt de enige plek is. Dat zijn de twee aankopen die bij deze gids horen, en ze komen na het schuiven, niet ervoor. Wie meteen nieuwe speakers koopt voor een kamer waar de oude in de hoek stonden, krijgt het probleem gewoon opnieuw geleverd.

Blijft de bas door de muur gaan naar de buren, ook na het schuiven, dan helpt een speaker verder van de gedeelde muur meer dan elk kussen. En voor de avonden waarop het echt stil moet, is er de gids over een koptelefoon voor je platenspeler.