Platen schoonmaken: zo doe je het veilig

Haal voor het afspelen een schone antistatische borstel rustig over de draaiende plaat. Je haalt er los stof mee weg, je gaat niet poetsen. Raak het speelvlak zo min mogelijk aan en pak een plaat vast bij de rand en het label.

Maak ook de naald voorzichtig schoon volgens de aanwijzing van de fabrikant. Een vuile naald sleept het stof door de groef en maakt een prima plaat onnodig dof.

De techniek van de borstel is simpel en gaat toch vaak mis. Zet de plaat in beweging, houd de borstel licht op het oppervlak zodat de haren de groeven volgen, en laat hem twee of drie omwentelingen staan. Trek hem daarna naar de rand toe weg, niet omhoog, anders valt het verzamelde stof terug op de plaat. Tik de borstel na gebruik uit en berg hem afgedekt op; een stoffige borstel brengt meer terug dan hij weghaalt.

Licht stof, een enkele tik en een beetje ruis tussen de nummers: dat is een droge borstel en verder niets. Een grijze waas over het oppervlak, vingerafdrukken, een plaat die na borstelen nog steeds knettert of een tweedehandsplaat waarvan je niet weet waar hij gelegen heeft: dat is een natte beurt. De waas is vuil dat in de groef zit, en een borstel komt daar niet bij.

Houd de plaat schuin tegen het licht van een raam. Wat je dan ziet zijn krassen (die gaan er niet uit), vuil in de groef (dat gaat er wel uit) en stof (dat gaat er meteen uit). Zo weet je vooraf wat een schoonmaakbeurt wel en niet gaat oplossen, en dat scheelt teleurstelling.

Een tweedehandsplaat met zichtbare aanslag of hardnekkig gekraak vraagt om een vochtige reiniging. Gebruik middelen die voor platen bedoeld zijn en laat hem helemaal drogen voordat hij terug in de hoes gaat. Blijf van keukenmiddelen en agressieve schoonmaakmiddelen af, want die laten residu achter of beschadigen het label.

Verwacht er ook niet te veel van. Een tik kan gewoon in de persing zitten en gaat er dan niet uit. Schoonmaken is onderhoud en geen restauratie.

Met de hand gaat het zo: leg de plaat op een schone, zachte doek, breng een kleine hoeveelheid reinigingsvloeistof aan op een microvezeldoek (niet rechtstreeks op de plaat, zodat het label droog blijft), en wrijf met de groeven mee, dus in cirkels, nooit van binnen naar buiten. Neem het vocht op met een tweede, droge microvezeldoek, weer met de groeven mee, en zet de plaat rechtop in een afdruiprek tot hij helemaal droog is. Reken op een minuut of tien per plaat, inclusief drogen.

Een eenvoudige platenwasser met een bak en twee borstels doet hetzelfde met minder handwerk: je zet de plaat in de bak, draait hem een paar keer rond en zet hem in het rek. Zo'n bak kost enkele tientjes en is de moeite waard zodra je meer dan een handvol tweedehandsplaten per jaar koopt. Een vacuümwasser of ultrasoonreiniger doet het grondiger en sneller, maar begint bij een paar honderd euro en is alleen zinvol voor wie geregeld grote partijen schoonmaakt.

Kraanwater laat kalk achter in de groef, en die kalk hoor je daarna als ruis die er eerst niet was. Gebruik gedemineraliseerd of gedestilleerd water als je zelf een mengsel maakt. Afwasmiddel, allesreiniger en glasreiniger laten een laagje achter dat stof aantrekt en de naald vervuilt. Alcohol in hoge concentratie kan de weekmakers uit het vinyl trekken en oude schellakplaten van voor de jaren vijftig direct aantasten.

Keukenpapier en schuursponsjes krassen, hoe zacht ze ook aanvoelen; de vezels zijn harder dan vinyl. Een spuitfles rechtstreeks op de plaat maakt het label nat, en een nat label laat los of bobbelt. En de oude truc met houtlijm, die je uitsmeert en na drogen lostrekt, werkt soms, maar één keer verkeerd en de lijm zit in de groef in plaats van het vuil.

Het lijstje voor thuis is dus kort: een carbonborstel, twee microvezeldoeken, een reinigingsvloeistof voor platen of een eigen mengsel van gedestilleerd water met een druppel isopropanol, en een afdruiprek. Meer heb je niet nodig, en alles wat erbij komt is voor het gemak, niet voor het resultaat.

Een schoongemaakte plaat die terugglijdt in een stoffige papieren binnenhoes begint weer van voren af aan. Antistatische binnenhoezen zijn een kleine verbetering voor platen die je vaak draait. Zet ze rechtop, niet te strak tegen elkaar, en uit de zon.

Als die kleine routine eenmaal vastligt, hoef je er nauwelijks meer over na te denken.

Statische lading is de reden dat een plaat stof aantrekt zodra je hem uit de hoes haalt, vooral in de winter bij droge lucht. Een antistatische borstel neemt een deel weg; een binnenhoes van polyethyleen of gevoerd papier voorkomt dat de lading bij het uitnemen ontstaat. Wie veel last heeft van knetteren dat na borstelen meteen terugkomt, heeft meestal een statisch probleem en geen vuilprobleem.

Alles wat op de plaat zit, komt op de naald terecht, en een naald met een propje stof erop klinkt dof en vervormt op luide passages. Borstel de naald met een naaldborsteltje van achteren naar voren, dus in de richting waarin de plaat onder de naald door beweegt, nooit zijwaarts en nooit van voren naar achteren; zo buig je de naalddrager niet. Twee of drie zachte streken zijn genoeg.

Een gelblokje waar je de naald een paar keer op laat zakken haalt hardnekkiger vuil weg zonder aanraking en is voor de meeste mensen de veiligste manier. Vloeistof op de naald alleen als de fabrikant van het element dat toestaat, want bij sommige elementen lost het middel de lijm van de naaldpunt op. Doe het naaldborsteltje elke paar platen, het gelblokje eens per week of wanneer je hoort dat het nodig is.

Een nieuwe plaat is niet automatisch een schone plaat. Uit de persing komt hij met een dun laagje lossingsmiddel en met papiervezels uit de binnenhoes waar hij in de fabriek in is geschoven, en dat hoor je als een lichte ruis die er niet hoort. Eén natte beurt voor de eerste keer draaien haalt dat weg, en daarna is de droge borstel jarenlang genoeg.

Zet ook de nieuwe plaat meteen in een antistatische binnenhoes en bewaar de originele papieren hoes naast de plaat in de buitenhoes. Zo houd je de plaat schoon en de hoes compleet, en de routine blijft wat hij hoort te zijn: dertig seconden voor het draaien, en verder niets.